Geschiedenis van Alcalà de Xivert en zijn tempelierskasteel

Het gebied van Alcalà de Xivert is al millennia bewoond. De Cova dels Diablets leverde stenen werktuigen uit het epipaleolithicum op — rond 9000 v.Chr. — en neolithisch aardewerk, terwijl de Cova de la Torrera resten uit het eneolithicum opleverde. Egyptische scarabeeën en Fenicisch en Grieks aardewerk tonen dat deze kust al deel uitmaakte van de mediterrane handelsroutes lang voor het kasteel bestond.

Uit de Iberische periode zijn er de nederzettingen El Palau en El Tossalet en vooral de necropool van La Solivella, gedateerd in de zesde en vijfde eeuw v.Chr. en beschouwd als een van de oudste van de hele Iberische wereld. Daarna kwam Rome: grafstenen, munten en nederzettingen tekenen het tracé van de Via Augusta door de gemeente.

De vesting die we vandaag zien, is in de islamitische periode ontstaan. Tussen de tiende en de elfde eeuw werd de hisn van Xivert opgetrokken, een toevluchtsburcht binnen het kustverdedigingsnet, met zijn alcazaba bovenaan, een grote albacar om mensen en vee te herbergen, en in de rots uitgehouwen waterputten om een beleg te doorstaan. De Almohaden versterkten hem later, en zijn muren bewaren nog een Arabische inscriptie die de officiële folder van het kasteel in de dertiende eeuw dateert, met de tekst al-fatih Allah («degene die de overwinning schenkt is God»).

De burgerbevolking woonde aan de voet van de vesting, in een nederzetting die van Xivert een district met een eigen leven maakte. Die combinatie — kasteel en dorp — maakt Xivert tot een van de best bewaarde islamitische kastelen en nederzettingen van het oude koninkrijk Valencia.

Xivert was tempeliersgrond voor het christelijk was. In 1169 schonk Alfons II van Aragón de vesting aan de Orde van de Tempel — op voorwaarde dat ze haar zelf zouden veroveren. Het duurde meer dan zestig jaar voor die belofte werkelijkheid werd: in 1233 bevestigde Jacobus I die schenking, midden in de veldtocht door de Maestrazgo op weg naar Valencia.

Xivert is dus geen «kasteel met een tempelierslegende» maar een gedocumenteerde commanderij van de tempeliers: de orde was er bijna een eeuw lang de werkelijke heer.

Het kasteel viel niet met een bestorming. In april 1234 werd de overgavecharter van Xivert getekend tussen de tempeliers en de plaatselijke moslims, vertegenwoordigd door hun alfaquí en de oudsten van de gemeenschap. Het was een onderhandelde capitulatie, en de voorwaarden zijn in detail bekend: de inwoners behielden hun godsdienst, hun gebruiken en hun bezit, maar moesten de omwalling van het kasteel verlaten en naar de flank verhuizen, waar ze een versterkte aljama of Moorse wijk vormden.

De afspraak was duidelijk: de tempelbroeders boven, in de vesting; de Andalusische bevolking beneden, in het dorp. Kort daarna volgden vestigingscharters voor christelijke kolonisten: Alcalà in 1251 en Alcossebre rond 1261, al onder het bestuur van de orde.

De tempeliers namen Xivert niet zomaar in — ze bouwden het opnieuw op. Van hen zijn de grote werken in gehouwen steen die vandaag boven het islamitische stampleem en metselwerk uitspringen, in het bijzonder twee indrukwekkende ronde torens op de flank van het alcázar, een kerk met sacristie gebouwd op de plaats van de vroegere moskee, en een grote overwelfde waterput van zo’n 10,65 × 5,20 m binnenwerks.

Dat contrast is het mooiste van het bezoek: op één heuveltop lees je, muur na muur, de overgang van een Andalusische hisn naar de christelijke vesting van een ridderorde.

De officiële folder verdeelt het bezoek in drie omwallingen, en weten in welke je staat verandert wat je ziet:

• De alcazaba, bovenaan: de ingang, de westtoren, de weergang, de noordtoren, de twee tempelierstorens, de zuidtoren en de kapel.
• De albacar, de grote omwalling die mensen en vee herbergde: haar ingang, de oosttoren, de muur van Slafia, de halfronde torens en de waterput.
• Het Moriskendorp, op de westelijke helling: de noordelijke en zuidelijke ingang, de grote gebouwen, de woningen en de straat die ze ordent.

Uit de Andalusische periode blijven een deel van de alcazaba — verborgen achter latere aanpassingen —, de muur van de albacar en de waterput over: de bouw van de alcazaba zelf vernietigde veel van wat eraan voorafging. En wat je vandaag kunt belopen, is het resultaat van archeologisch herstelwerk uit de eenentwintigste eeuw.

Nadat de Orde van de Tempel was opgeheven, ging de heerlijkheid in 1319 over naar de Orde van Montesa, precies opgericht om de tempeliersbezittingen in het koninkrijk Valencia te erven; Alcalà werd het hoofd van de commanderij. De zestiende eeuw bracht van alles: de opstand van de Germanías (1521), een afgeslagen Barbarijse aanval in 1547, de verlening van de stadstitel in 1580 en, op het einde van de eeuw, de opname van het grootmeesterschap van Montesa in het bestuur van de Kroon.

Het einde van het kasteeldorp werd door een decreet geschreven: de verdrijving van de Morisken in 1609 maakte de aljama leeg. Een poging tot christelijke herbevolking in 1616 mislukte en rond 1632 was Xivert definitief ontvolkt en bij Alcalà gevoegd. Het kasteel hield op een dorp te zijn en werd een monumentale ruïne.

Met het kasteel leeg concentreerde het leven zich op de vlakte, en het Alcalà de Xivert van de achttiende eeuw permitteerde zich iets groots: de parochiekerk van Johannes de Doper. Ze werd beslist in 1734, de eerste steen werd in 1736 gelegd met de Valenciaanse architect José Herrero, en ze werd in 1766 ingewijd, toen onder meester Joan Barceló. Valenciaanse barok uit het boekje.

Haar klokkentoren kwam later, tussen 1784 en 1803: een achthoekige toren van zo’n 68 meter hoog, tussen barok en neoclassicisme, de hoogste van de provincie Castellón en een van de hoogste van de Valenciaanse Gemeenschap. Je ziet hem vanuit de halve streek — en vanaf een groot deel van de kust. Kerk en toren staan sinds 2007 beschermd als cultureel erfgoed.

Het dorp bewaart ook de Col·lecció Museogràfica d’Alcalà de Xivert, met tijdelijke tentoonstellingen — in 2026 onthulde ze het gotische retabel dat in de calle Sant Roc werd teruggevonden — en een traditie die pas zin krijgt met deze toren voor je: het campionat puja-baixa al campanar, de wedstrijd de trappen op en af tijdens de feesten.

Het kasteel van Xivert is sinds 2001 beschermd cultureel erfgoed en heeft consolidatiewerken aan zijn muren en albacar ondergaan. In de zomer organiseert het gemeentehuis gratis begeleide bezoeken: in 2026, van 14 augustus tot 16 september, naar het kasteel op woensdag en vrijdag om 8.45 en naar de kluis van Santa Lucía van donderdag tot zondag, van 8.30 tot 13.30. Ze wisselen elk seizoen, dus bevestig ze op alcaladexivert.es en alcossebre.org.

Vanuit Alcossebre is het iets meer dan vijftien minuten met de auto (door Alcalà de Xivert en dan over een bosweg tot aan de voet van de heuvel; het laatste stuk vraagt een hoog voertuig en loop je makkelijk). Er zijn ook bewegwijzerde routes van 7 tot 22 km: de klassieke wordt beschreven in de route naar het kasteel van Xivert, en de rest van het erfgoed van de gemeente in de gids wat je moet zien in Alcossebre en Alcalà de Xivert.

Mengt je plan geschiedenis en kust, dan past het bij de geschiedenis van Alcossebre — wachttorens, pakhuizen uit de achttiende eeuw en de kluis van Santa Lucía — en bij de natuurgids van het natuurpark Serra d’Irta. Om in de buurt te slapen, zie de accommodatiegids.